Өмір талабы балаларға білім беру мен тәрбиелеудегі қажеттілік ретінде жаңаша ойлау түріне деген қажеттілікті анықтап отыр. Қазіргі заманда аса қажетті жетістікке жетуде жалпы білім сапасын біраз пәндердің оқытылу рөлін күшейту жоспарлануда, соның ішінде оқушылардың әлеуметтік жетістігін қамтамасыз ету үшін функционалдық сауаттылық деңгейін көтеру жоспарланған. Соған орай қазақ тілі мен әдебиеті сабағында оқушылардың функционалды сауаттылығын дамыту үшін төмендегідей педагогикалық инновациялық технология тәсілдерін қолданамын: зерттеу тәсілдері, миға шабуыл, жобалық іс-шара технологиясы, мәтінмен жұмыс тәсілдері, ұжымдық оқыту тәсілдері, мәтінмен жұмыс.
Қазіргі қазақ тілі сабағы білім алушының алдына үлкен талап қоюымен ерекшеленеді. Оқушылардың сабақта тез шаршап жалығып кетуі сияқты мәселелер өзіндік ерекшелігіне байланысты, яғни үлкен жаттығу жұмыстары қажет. Ауысымдық құрамдағы топпен және жұппен жұмыс түрлері тәрбие мәселесін шешуге де мүмкіндік береді: сыныптастарымен бірге топтық жұмысқа деген құлшыныс, біліктілік көрсетеді. Бұл белеске әрине, оқушы қызығушылығын тудыру арқылы, оқу материалын есте сақтауға көмектесетін түрлі әдіс, формалар арқылы жетеміз. Функционалды сауаттылық дегеніміздің өзі – адамның ішкі қарым-қатынасқа ену талабы мен оған тез бейімделуі болып табылады. Кәдімгі сауаттылықтан айырмашылығы қазақ тілі сабағында оқу, түсіну, қарапайым да қысқа мәтіндер құрып, оны жеткізе алуы – балаға білім деңгейін, әрі қарайғы әлеуметтік қатынастағы біліктілігін, ортамен қарым-қатынасын қамтамасыз ететіндігінде. Аталған технология көлемінде қолданылатын әдістер оқушылардың шығармашылық сұранысын қанағаттандырады, ауызша және жазбаша жұмыс түрлерінде ойын ашық айта алу қабілетін жетілдіреді, оқушылардың ойлау қабілетін жетілдіреді, жалпы алғанда түрлі біліктіліктерінің жетілуіне әсер етеді:
1) Ақпаратты қабылдай алуын жетілдіруге арналаған рефлекциялық қабілетіне арттыру үшін мына тәсілді қолданамын «Білемін – білгім келеді – білдім - үйрендім». «Білемін» кезеңі жұптық жұмысты долбарлайды: сабақ тақырыбы туралы мен не білемін; «Білгім келеді» - мақсаттың қалыптасуы; «Білдім» - ескі және жаңа ақпараттардың бірігуі; «Үйрендім» - жұмыстың нәтижелілігін сезінуі.
2) Мәтін мазмұнын түсінуі, жекелеген ойды таба алуы үшін көбіне пайдаланатын тәсілдерім: «Бөліп оқу», «Белгілеп оқу», «Кластер құрастыру».
3) Біліктілігін дамыту үшін «Қиын да, оңай сұрақтар» тәсілін қолданамын. Оңай сұрақтар бір жақты жауапты, қиын сұрақтар толық жауапты қажет етеді.
4) Ақпаратты шығармашылық түрде пайымдауға көмектесетін жазбаша рефлекция әдістері, яғни: 1. Эссе жазу
2. Жеделхат құрастыру
3. Сұхбат
5-6 сыныптарда тірек сызбаларды, рөлдік ойындарды, мәндік кестелерді қолданамын. Бұның оң жағы балалардың қызығушылығының артуы, өздік жұмысқа деген құлшынысы және нәтижесінде жылдық білім сапасы көтеріледі деп ойлаймын.
Сонымен қатар базалық танымдық деңгейін қалыптастыруға бағытталған тапсырмалар бар:
1) Басталған ойды тізімдегі дұрыс келетін сөздермен аяқтаңдар
2) Тізбектегі артық сөзді табыңдар
3) Дұрыс және бұрыс жауаптарды «+» немесе «-» белгісімен анықтаңдар
Тақырыптар бойынша дайындалған оқу циклдары оқу жүйесін өзгерте алуға мүмкіндік береді, оқушының білімі мен мүмкіндігін байқай аласың. Әйтсе де жеке жұмыс түрлерін жүйелеуде баланың талғам-деңгейін да ескерген жөн. Білімі жоғары деңгейдегілер үшін шығармашылықты талап ететін тапсырмалар ұсынылады, ал төмен деңгейдегілер үшін – логикалық тапсырмалар көптеп беріледі. Құзырлық-анықтамалық тапсырмаларды құрастыру екеуі үшін де жұмыстың бөлінбес бөлшегі болып табылады.
Оқушылармен функционалдық сауаттылықты дамыту барысында қазақ тілі мен әдебиеті сабағында келесі тәсілдерді жиі пайдаланамын:
Ауызша байланысқа бағытталған тәсілдер:
Мазмұндаудың түрлері
Оқу сұхбатының түрлері
Баяндамалар
Рөлдік ойындар
Талқылаулар
Жазбаша байланысқа бағытталған тәсілдер:
Мазмұндама мен шығарма
Аннотация құрастыру
Шығарма сайысына қатысу
Ұсынылатын технологиялар, әдістер, тәсілдердің бәрі оқушылардың коммуникативтік және ақпараттық қалыптасуына бағытталған.
қазақ тілі сабағындағы оқушы жұмысының нәтижелілігі бастауыштағы біліміне, мұғаліміне байланысты екені аз айтылып жатқан жоқ, яғни пән мұғалімінің ақпараттық-технологиялық сауаттылығы үлкен рөл атқаратын сөзсіз. Осылайша тиімді деген әдіс-тәсілдерді ұдайы пайдалану пәнге деген қызығушылығын дамытуға қызмет етеді, соның нәгізінде мектеп оқушысының функционалдық сауаттылығы қалыптасады. Ал осындай керемет жетістікке жету үшін жаңа технологиядан ұдайы хабардар болып отыру керек-ақ.
Ол үшін төмендегідей жұмыс түрлері кафедра оқытушылары арасында талқыланып отыруы тиіс:
- Оқушылардың бойына қазақ тілінің Қазақстанның мемлекеттік тілі ретіндегі сый-құрмет қалыптастыру;
- Функционалдық сауаттылық пенн лингвистік даму деңгейін қалыптастыру;
- Оқушылардың бойында жаңа көзқарас қалыптастырук мақсатындағы әдістемелік құрылғы дайындау.
Қорытынды
Мектептегі толып жатқан мәселелерді білікті, ғылыми-теориялық ойлау қабілеті басым, негізді мақсат қоя алатын, өз іс-әрекетінің нәтижесін бағалай алатын мұғалім шеше алатындықтан педагогикалық теория мен тәжірибені сол ғана ұштастыра алады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1) Лабутин В.Б. Мектептік білім беру кезеңіндегі ақпараттық технологияны пайдалану
2) Әдебиет сабағындағы жобалар тәсілі. Мектеп технологиялары, 2013, №6
3) Безрукова В.С. Жан дүние мәдениетінің негіздері (педагогтың энциклопедиялық сөздігі), 2000. – с.24-25
4) Білім берудегі құзырлық тәсіл: мәселелер, түсініктер – М, 2010
5) Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектебінде. 2011, №5
6) Ғаламтор материалдары
Пән мұғалімі Абдиманова Б.У.
«Әйелдер гимназиясы» КММ